ॐ श्री गणेशाय नमः
पेशवेकालीन गणपती कोणते? ते कुठे आहेत? काय इतिहास आहे? असे प्रश्न लेक विचारत होता. यावर एक शोध घेतला आणि यंदाच्या १७ मे ते १५ जुन २०२६ च्या अधिक महिन्याच अवचित्त साधून यांच दर्शन घेऊ ही आमच्या मनातली इच्छा त्या गणरायानच पुरी करून घेतली.
१) गणपती चे नाव : मातीचा गणपती
पत्ता : नारायण पेठ
माहिती : ही मूर्ती शाडूच्या मातीपासून बनलेली अत्यंत दुर्मिळ अशी प्राचीन मुती आहे चार फूट उंच व दोन अडीच फुट रुद असलेली ही मुर्ती पूर्वी मातीचीच राहिल्याने हिला मातीचा गणपती महटले जाते. लोक माती गणपती असा चुकीचा उल्लेख करतात. या मंदिराचा इतिहास १७४० च्या सुमारास, म्हणजेच पेशवे काळातील मानला जातो. काही ठिकाणी या मुर्तीला स्वयंभू मानले जाते. पूर्वी येथे जुना वाडा होता, जिथे मोरया गोसावीनी ही मुर्ती घडवली असल्याची आख्यायिका आहे. मंदिरासमोर आवारात दगडी दीपमाळ आजही पाहता येते पूर्वी या मंदिराचे आवार प्रशस्त असल्याची ती खूण आहे. सभामंडपात शिवलिंग आणि विष्णुमूर्ती आहे. गणराय इथे चर्तुभुज स्वरुपात आहेत.
फोटो :
२) गणपती चे नाव : मोदी गणपती
पत्ता : नारायण पेठ
माहिती : पुण्यातील नारायण पेठेतील मोदी गणपती मंदिर हे सुमारे २०० वर्षांहून अधिक जुने असून, १८००-१८११ च्या सुमारास पेशवे काळातील हा गणपती जागृत मानला जातो. सुश्रूशेठ मोदी, जे पेशवे काळात दुभाषी होते, त्यांच्या नारायण पेठेतील बागेत जमिनीतून ही मूर्ती सापडली, म्हणून याला 'मोदी गणपती म्हटले जाते. रत्नागिरीचे भट नंतर पुण्यात स्थायिक झाले आणि त्यांनी हे मंदिर बांधले. सर्वप्रथम गाभारा आणि कळस बांधण्यात आले. लाकडी मंडप नंतर १८६८ मध्ये बांधण्यात आला येथील लाकडी कोरीवकाम उत्कृष्ट असून त्यामुळे मंदिराला एक उबदार आणि प्रसन्न अनुभव येतो. पेशवेकालीन मंदिरांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यकलेचा एक उत्तम नमुना मोदी गणपती मंदिर.
फोटो :
३) गणपती चे नाव : श्रीमंत पेशवे गणेश मंदिर
पत्ता : शनिवार वाडा
माहिती : पेशवेकालीन गणपती मंदिर ते पुण्यातील शनिवारवाड्याच्या पूर्वेकडील बाजूस आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या पेशवे, विशेषतः बाळाजी बाजीराव, गणपतीला अत्यंत पूजनीय मानत असत. किल्ल्याचा गणेश दरवाजा याच भागाकडे जातो, ज्याचा गणेश रंगमहालाशी जवळचा संबंध होता. गर्दीच्या रस्त्याच्या कडेला असूनही भगवान गणेशाची स्वयंभू लाल मूर्ती गर्भगृहाला एक गहन आध्यात्मिक वलय प्रदान करते.
फोटो : :
४) गणपती चे नाव : चिमण्या गणपती मंदिर
पत्ता : सदाशिव पेठ
माहिती : ऐतिहासिकदृष्ट्या, ही मुर्ती एका खुल्या, मोकळया चौथऱ्यावर स्थापित होती. देवतेसाठी दररोज अर्पण केल्या जाणाऱ्या धार्मिक वस्तू विशेषतः अक्षता (पवित्र तांदळाचे दाणे) यामुळे चिमण्यांचे थवे त्या ठिकाणी आकर्षित होत असत आणि त्यातूनच हे लोकप्रिय नाव पडले. १९५० च्या दशकापर्यंत, या देवस्थानात कोणत्याही औपचारिक रचनेऐवजी केवळ एका खुल्या चौधन्यावर ठेवलेली गणेशाची मुर्ती होती, आज, त्या जागी एक औपचारिक मंदिराची वास्तू उभी आहे.
फोटो : 
५) गणपती चे नाव : भिकारदास मारूती गणपती मंदिर
पत्ता : सदाशिव पेठ
माहिती : हे देऊळ सुमारे २०० वर्ष जुने ऐतिहासिक देऊळ आहे. १८१८ च्या सुमारास गुजराती समाजातील एक सधन सराफ 'भिकारदास' यांनी बांधले होते. हे दररोज शेकडो गरीब आणि गरजू लोकांना अन्नदान करत असत. त्यांच्या या समाजोपयोगी आणि परोपकारी कार्यामुळेच या मंदिराला 'भिकारदास मारुती' असे नाव पडले. मंदिराच्या परिसरात एकेकाळी माळी वस्ती आणि मोठी बाग होती.
फोटो :
६) गणपती चे नाव : अमृतेश्वर सिद्धेश्वर गणपती देऊळ
पत्ता : शनिवारपेठ
माहिती : अमृतेश्वर आणि सिद्धेश्वर मंदिरे ही पुण्यातील शनिवार पेठेत मुठा नदीच्या काठावर ओंकारेश्वर मंदिराच्या जवळ असलेल्या १८ व्या शतकातील, पेशवाकालीन मंदिर संकुलाचा भाग आहेत. अद्वितीय गणपती मूर्ती कलात्मक दगडी स्थापत्यकला आणि ऐतिहासिक शनिवारवाडा परिसराशी असलेले सान्निध्य ही येथील प्रमुख वैशिष्टये आहेत. अमृतेश्वर मंदिर १७८ मध्ये बांधण्यात आले आणि ते भगवान शिवाला समर्पित आहे. मंदिराचे तोड पश्चिमेकडे आहे आणि त्यात एक भूमिगत गर्भगृह आहे. शिवाचे वाहन असलेल्या बैलाची दगडी मूर्ती आणि कळस असलेली मंडप नावाची एक ओसरीसारखी रचना, या दोन्ही गोष्टी आजही मंदिराच्या आत आहेत. भूमिगत गर्भगृहात कोरीव खांब असलेली एक लहान कमान आहे. १८२३ मध्ये, ज्या जमिनीवर अमृतेश्वर तिमेश्वर मंदिर परिसर वसलेला आहे. शिवाजी महाराजांच्या दरबारातील जवळचे नातेवाईक असलेले चित्राव घराणे यांना ती जमीन देण्यात आली होती, जे पिढ्यानपिढ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राजघराण्या काम करत होते. शनिवार पेठेच्या अरूंद गल्ल्यामध्ये, मुठा नदीच्या शांत काठावर अमृतेश्वर-सिदेशवर मंदिर १८२३ मध्ये गानो बाबाजी चित्राव यांनी राम मंदिराचे बांधकाम सुरू केले. यानंतर, १७३८ मध्ये पेशव्याच्या दरबारातील एक सरदर अबुजी नाईक बारामतीकर यांनी सिद्देश्वर मंदिर बांधले. हे मंदिर नागर आणि पर्शियन प्रभावासह मराठा शैलीत बांधलेले आहे. अबूजी नाईक यांनी आपल्या गुरुंची भक्ती सिद्ध करण्यासाठी त्यांच्या भुमीवर गुरुः दक्षिणा म्हणून हे सादर अर्पण केले होते. त्यामुळे हे या संकुलाचे एक विशेष वैशिष्ट्य ठरले. वास्तुकता क्या संमपरसा आणि गहरी लवचिकतेची एक बहुस्तरीय कथा आहे. हे संकुल शहराचा मध्ययुगीन भूतकाळ आणि मराठा वैभव याच्यातील दुवा साधते. त्याची मध्य रचना सत्ता आश्रय आणि भक्तीच्या कथा सांगते.
फोटो : 
७) गणपती चे नाव : गणेश मंदिर
पत्ता : चतुश्रृंगी देवी टेकडी
माहिती : पेशवे काळात पुण्यात दुर्लभशेठ पितांबरदास महाजन नावाचे एक मोठे आणि श्रीमंत सावकार राहत होते. ते नाशिक जिल्ह्यातील वणी येथील सप्तश्रृंगी देवीचे निस्सीम भक्त होते. नियमितपणे वणीला जाणे त्यांना उतारवयात शक्य होत नव्हते, त्यामुळे ते अत्यंत दुःखी असायचे. त्यांना देवीचा दृष्टांत झाला आणि ऊत्खलनात मूर्ती सापडली. तिकडेच त्यानंतर त्यांनी इ.स. १७८६ मध्ये तिथे एका भव्य मंदिराची स्थापना केली. सुमारे १७० हून अधिक पायऱ्या चढाव्या लागतात. या टेकडीवर मुख्य देवीसोबतच भगवान गणेश आणि दुर्गामातेची मंदिरेही आहेत. गणपतीचा फोटो काढण्यास मनाई आहे.
फोटो :
८) गणपती चे नाव : श्री पार्वतीनंदन देवस्थान
पत्ता : गणेशखिंड
माहिती : छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील आणि राजमाता जिजाबाई यांच्याशी संबंधित ऐतिहासिक वारसा आहे. अंदाजे ४०० वर्ष जुने हे देऊळ अतिशय रम्य आणि शांत आहे. हा गणपती म्हणजे गावाची रक्षकदेवता मानली जात होती. पाषाणमध्ये शिवरामभट चित्राव हे सिद्धपुरुष राहात होते. त्यांच्या नजरेस मंदिराची जीर्णावस्था आली. त्यांनी मंदिराची डागडुजी केली. शिवरामभटांच्या विनंतीवरून श्रीमंत नानासाहेबांनी ते सरकार जमा करून घेतले. चित्राव यांना याची सेवा सोपवण्यात आली असा उल्लेख आहे.
फोटो :
९) गणपती चे नाव :
पत्ता :
माहिती :
फोटो :
१०) गणपती चे नाव :
पत्ता :
माहिती :
फोटो :
No comments:
Post a Comment