नवशक्ती कृतज्ञता २०२६

नवशक्ती कृतज्ञता २०२६

यंदाच्या नवरात्रीत मी माझ्या रोजच्या बघण्यातील स्वाभिमानी कष्टकरून पायावर उभ्या अशा महिलांचा विचार करून ठरवल की यांचीच ओटी भरायची. यातील प्रत्येक स्त्री शक्ती आपापल नियतीन समोर आणलेल काम किंवा कर्मानुसार समोर असलेल काम किंवा स्वतः च्या  क्षमतेवर जे शक्य आहे ते स्वतः आणि परिवारास अर्थाजन म्हणून करताना बघत आलेय. प्रत्येकीच्या कामाची कला क्षमता वेगवेगळी आहे. ती कामं करतानाचा प्रत्येकीचा दृष्टिकोन आणि समोर येतील त्यांच्या बरोबरची कामाबद्दलची देवाणघेवाण विचार पद्धत तितकीच वेगळी आहे.

कोणत्याही कामास कमी न लेखता त्यातली नजाकत कष्ट आणि आनंद समजून घेता आला पाहिजे. मगच समजेल त्यांची कष्ट करण्याची क्षमता. या सर्व जणींमधली स्वतः ला सिद्ध करण्यासाठी ची धडपड तळमळ आणि कष्ट सहन करण्याची क्षमता मात्र अफाट आणि सारखीच वाटली. आजच्या या वर्षीच्या नवरात्रीत मी मनापासून यांच्या या क्षमतेस नमस्कार करते. परमेश्वराची विश्वातील अशा प्रत्येक स्त्री तत्वावर प्रेमळ दृष्टी राहो!

जय श्रीकृष्ण 

----

ही कलाकृती भारतीय कलाकार सुभाषचंद्र गौडा यांचे फळ विक्रेता नावाचे जलरंग चित्र आहे. फळ विक्रेत्या महिलेचे जीवन आणि त्यांचे आपल्या समाजातील महत्त्व अत्यंत प्रेरणादायी आणि महत्त्वपूर्ण आहे. रस्त्याच्या कडेला किंवा बाजारात टोपली घेऊन बसलेली एक विक्रेता महिला केवल एक व्यावसायिक नसून, ती कष्ट, स्वावलंबन आणि कौटुंबिक जबाबदारीचे एक जिवत प्रतीक आहे विक्रेत्या महिलेचे जीवन आपल्याला प्रामाणिकपणे कष्ट करणे आणि स्वाभिमानाने जगणे शिकवते. या समाजाचा एक अत्यंत महत्वाचा घटक आहेत त्यांच्या या कष्टाला आणि प्रामाणिकपणाला समाजाने नेहमीच सादर आणि सन्मान दिला पाहिजे.

जय जगदंब.

पहिली माळ ११ ऑक्टोबर २०२६

----

ही कलाकृती २०२० मध्ये 'मुस्तफा आर्ट' या कलाकाराने तयार केलेले "हार्ड वर्किंग लाइफ"  नावाचे तेलचित्र आहे, ज्यामध्ये निळ्या रंगाचे वैद्यकीय कपडे सर्जिकल कॅप आणि मास्क घातलेल्या एका आरोग्य कर्मचाऱ्याचे चित्रण केले आहे. आरोग्य कर्मचारी महिला , परिचारिका, नर्स आणि महिला डॉक्टर्स या आपल्या समाज स्वास्थ्याच्या खऱ्या आधारस्तंभ आहेत. त्यांच्या अथांग परिश्रम, त्याग आणि सेवेप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आजचा हा दिवस.

दुसरी माळ १२ ऑक्टोबर २०२६

---

ही कलाकृती "फ्लॉवर सेलर", भारतीय कलाकार महुआ पाल यांनी तयार केलेले कॅनव्हासवरील अॅक्रिलिक चित्र आहे. सुगंधी फुलांच्या मागे लपलेला अथांग कष्ट आणि कर्तव्याचा प्रवास म्हणजे रस्त्याच्या कडेला गजरे विकणारी ती माऊली. आज या स्त्री तत्वाच कौतुक आणि कृतज्ञता.

तिसरी माळ

१३ ऑक्टोबर २०२६

---

ही कलाकृती, कलाकार कन्नन चित्रालय यांनी साकारलेले बांगड्या विकणाऱ्याचे जलरंगातील चित्र आहे. कष्टकरी महिलांचे ते रापलेले, थकलेले हात केवळ कुटुंबाचा भार पेलत नाहीत, तर या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला आणि संस्कृतीलाही टिकवून ठेवतात. अशा या कष्टाळू, प्रामाणिक आणि स्वाभिमानी माऊलींच्या हातांना आजच्या दिवशी नमस्कार.

चौथी माळ १४ ऑक्टोबर २०२६

---

धाग्या-धाग्यांनी कापड विणत, देशाच्या प्रगतीला गती देणाऱ्या आणि स्वतःच्या घामाने कापड उद्योगाचा कणा मजबूत करणाऱ्या सर्व महिला कामगारांना मानाचा मुजरा आणि मनःपूर्वक कृतज्ञता आजच्या दिवशी.

पाचवी माळ १५ ऑक्टोबर २०२६

---

तिचे हात मातीने भरलेले असतात, पण तिच्या याच हातांमध्ये एक संसार घडवण्याचे आणि संस्कृती टिकवण्यासाठी लागणारी वस्तू बनते तीच्यात ते सामर्थ्य असते. कलेची कोणतीही मोठी पद‌वी नसताना, केवळ अनुभवाच्या आणि कष्टाच्या जोरावर मातीला जिवंत आकार देणाऱ्या या माऊलींच्या  घामाच्या थेंबांनी आणि मातीच्या सुगंधाने सजलेली ही कला. अशा महिलांचे कष्ट खूप मोठे आहेत. कडक ऊन, धूळ आणि शारीरिक त्रासाची पर्वा न करता त्या या पारंपरिक कलेचा वारसा जिवंत ठेवून आहेत भले ती ऊपजीवीकेसाठी का असेना. त्यांच्या या अथांग मेहनतीबद्दल आणि कलेबद्दल कृतज्ञता आजच्या दिवशी.

सहावी माळ १६ ऑक्टोबर २०२६

---

बांबूपासून टोपल्या, सुप, चटया आणि विविध वस्तू बनवणे ही एक अत्यंत प्राचीन आणि पारंपरिक कला आहे. बांबूची निवड करणे, त्याचे बारीक पातळ काप (पट्ट्या) करणे, त्यांना योग्य आकार देणे आणि हाताने नक्षीदार वीण तयार करणे ही अत्यंत कष्टाची आणि संयमाची प्रक्रिया असते. महिला या माध्यमातून केवळ कुटुंबाला आर्थिक हातभार लावत नाहीत, तर आपली समृद्ध लोककला जिवंत ठेवतात.  दैनंदिन जीवनात काम करताना आपल्या संस्कृतीत मोलाची भर घालणाऱ्या या महिलांच्या कलागुणांचा आणि कष्टाचा आजच्या दिवशी गौरव!

सातवी माळ १७ ऑक्टोबर २०२६

---

आपल्या घरच्या मावशी, रोजच्या रोज न कंटाळता, कोणतीही तक्रार न करता आपल्यासाठी राबणाऱ्या स्वयंपाक आणि घरकाम करणाऱ्या मावशींच्या कष्टांची जाणीव आपणास आहेच. त्या सर्व आपापल्या मुलांचे भविष्य उज्ज्वल व्हावे आणि कुटुंबाला आधार मिळावा यासाठी त्या प्रत्येक कष्टाला हसतमुखानी सामोरे जातात. आजचा धन्यवाद मानायचा दिवस यांचा.

आठवी माळ १८ ऑक्टोबर २०२६

---

पहाटेच्या अंधारापासून ते  तिन्हीसांजेच्या काळोखा पर्यंत शेतात राबून, पेरणीपासून ते  सुगीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर तिचे हात हिरीरीने पुढे सरसावतात. घराची चूल आणि शेताची धुरा या दोन्ही आघाड्या ती सारख्याच सक्षमतेने सांभाळते. ती केवळ अन्नाची निर्माती नाही, तर कुटुंबाचा मुख्य आधारस्तंभ आहे. तिचे हे कष्ट, तिचा हा संघर्ष आणि तिची ही जिद्द आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी आहे. तिच्या या असीम योगदानाबद्दल कृतज्ञता आजच्या दिवशी.

नववी माळ १९ ऑक्टोबर २०२६

---

शहरातील सोयी-सुविधांपासून दूर असलेल्या गावातील मुलांनाही उत्तम शिक्षण मिळावे, त्यांच्या स्वप्नांना दिशा मिळावी आणि त्यांच्यातील क्षमता विकसित व्हावी, यासाठी झटणाऱ्या शिक्षिकेचे कार्य खरोखरच प्रेरणादायी आहे.  ती केवळ शिक्षिका नाही, तर अनेक बालकांच्या उज्ज्वल भविष्याची शिल्पकार आहे. तिच्या हातातील खडू केवळ अक्षरे गिरवत नाही, तर उद्याच्या सक्षम पिढीचा पाया रचतो. तिचे प्रयत्न मुलांना केवळ शिक्षित करत नाहीत, तर त्यांच्यात आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि मोठी स्वप्ने पाहण्याचे धैर्यही निर्माण करतात.

आजचा दिवस हीच्या साठीच्या कृतज्ञतेचा!

दशमी २० ऑक्टोबर २०२६.

जय जय जगदंबे 

गौरी पाठक 

९९७०१६८०१४

Jai Radhe Jai Krishna Jai Vrindavan: कमल नेत्र स्तोत्र - Kamal Netra Stotra

कमलनेत्र स्तोत्र जय राधें जय कृष्ण वृंदावन 

श्री कमल नेत्र कटि पीताम्बर , 

अधर मुरली गिरधरम । 

 मुकुट कुण्डल कर लकुटिया , सांवरे राधेवरम ।। 1 ।। कूल यमुना धेनु आगे ...

लोणावळ्यातला मनांचा मेळावा ..

आज अचानक एक सोलो ट्रिप चा योग आला. म्हटलं बघू जाऊन काय अनुभव येतो ते. बस नि प्रवास करताना पहिला तास सगळेच चुपचाप पण नंतर आपोआपच नाश्ता करताना ओळख करून बोलायला लागले. तिथूनच एक तरुण ग्रुप फोटो रील ला भिडला. मला पण खूप आवडत फोटो काढायला काढून घ्यायला. एक गट असा होता तर एक तसा .. अनोळखी असे चार पाच गट दिसले, मला खाद्य मिळालं व्यक्ती वाचनाचं.  मस्त दिवसभराच्या चर्चांचा हा आढावा, ऐका तर मग...

तू : बाई बाई बाई ! काय हि पिढी अर्ध लक्ष त्या फोटोतच आणि जीव त्या फोटोच्या काडीत.

तू : हो ना नुसता दिखावा, नाटकी पण नुसता. जस असावं तसच दिसावं.

मैं : छे छे ! हा आमचा हा नाटकीपणा नाही बरका.. स्वछंदीपणा आहे. धैर्य लागतं नकला करायला.  स्वच्छंदी जगायला.

मैं : बरोबर आहे वाटू शकत हे काही वेळा खोट्या प्रसिद्धी साठीची धडपड, पण सगळेच फोटो रील करायची आवड असणारे प्रसिध्दीसाठी करतायत असं  नाही म्हणू शकत. थोडा फरक आहे.

तू : करतायतना मौज, राहतेय ना पिढी आनंदी मग जगू द्यावं कि त्यांना हव तसं, त्यांच्या नशिबी भरपूर भावंडं नाहीत, त्यांच्या वाट्यास सख्खे सुद्धा नैतिक जबाबदारीमुळे लांब लांब आहेत, सणावाराला नोकरीसोडून दरवेळी जायला पण जमत नाही. तरी जेवढे विचार जमतात तेवढे एकत्र येऊन आनंदी राहतात यात काय वाईट आहे.?

तू : मग काय तर, माणसे एकत्र येण्यासाठी हा मार्ग असेल तर तसं समजायचं हवं तर.

मैं : हो पण हे अति होत कधी कधी अस वाटत नाही का? हागलं पादल सगळं आधी त्या इंटरनेट च्या बोडक्यावर, घरी गावामागून समजतं. आपण कशी मज्जा केली हे सांगायच कशाला सारखं जगाला?

मैं : परिवर्तन हा निसर्गाचा नियम आहे, एकत्र येऊन माणूस आनंद साजरा करण्याच्या त्याच्या वृत्तीला बदलून चालणार नाही. कोणी आनंद शेअर केला तर तो दाखवायला आहे अस का वाटावं? ऊलट प्रोत्साहित व्हावं की आपणही या धकाधकीच्या जीवनात आनंदी राहू शकतो.

तू : खरंय, काळ बदलतो, परिस्थिती बदलते आणि त्याबरोबर माणसांच्या जगण्याच्या आणि आनंद व्यक्त करण्याच्या पद्धतीही बदलतात. त्यामुळे आजची प्रत्येक नवीन पद्धत ही “स्वछंद” आहे असे मानणे गरजेचे आहे. . 

तू : पूर्वी माणसं एकत्र राहत होती, त्यामुळे सण-समारंभासाठी वेगळे निमित्त शोधावे लागत नव्हते. आज प्रत्येकजण नोकरी, व्यवसाय, शिक्षण आणि वेगवेगळ्या शहरांमध्ये विखुरलेला आहे. जवळची माणसं असूनही नेहमी भेटणं शक्य होत नाही. अशा परिस्थितीत चार माणसं एखादं निमित्त काढून एकत्र येत असतील, theme ठरवत असतील, फोटो काढत असतील, Reel करत असतील आणि मनापासून हसत-खेळत असतील, तर त्यात गैर काय आहे?

मैं : आनंद व्यक्त करण्याची पद्धत बदलली म्हणून आनंदाची भावना खोटी होत नाही. पूर्वी आठवणी फोटो अल्बममध्ये जपल्या जायच्या; आज त्या फोटो, व्हिडिओ आणि Reelमध्ये जपल्या जातात. माध्यम बदललं आहे, पण आठवण जपण्याची भावना तीच आहे. (एक गट सुखावत होता तर एक विचारात पडला होता.)

मैं : शेवटी, दुसऱ्याला आनंद मिळतोय आणि त्यातून कुणाचं नुकसान होत नाही, तर त्या आनंदाकडे थोडं सकारात्मकपणे पाहायला काय हरकत आहे?

तू : अहो हे तर आनंदच म्हणताय तुम्ही. घरात सुतक असताना पण लोक आनंद साजरा करतात. का? तर शहर वेगळं आहे आणि सगळी तयारी आधीच झालीय. 

तू : अ ग बाई ! असे पण लोक आहेत ?

मैं : ती पुढची बसलेली जोडी त्यातली एकीची काकू गेलीय परवाच. आज सुतकाचा सात-आठवा दिवस तरी बाहेर फिरतेय बघा.

मैं : तुम्ही ओळखता का तिला? 

तू : तिची काकू  माझी मैत्रीण आहे... होती... (त्या खूप भावुक झाल्या)

मैं : अहो असं का म्हणायचं.... दुःख तर असणारच पण जग सोडून गेल्याच दुःख करत बसून जिवंत माणसाच्या आनंदात सहभागी न होणं हे पण बरोबर नाही.

तू : हो विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे हि की जाणारा भरभरून जागून सगळं आनंद उपभोगून गेला पण. मग उरलेल्यानी का नाही मुक्त जगावं. तेवढच लक्ष दुसरीकडे वळवल जातं.

तू : पण मग पूर्वापार पाळत आलेल्या सुतकाच काय?

मैं : अहो झालं सुतक संपल असेल कि. वस्तुतः ज्या काळात स्वच्छतेची आणि जंतुसंसर्ग टाळण्याची साधने पुरेशा प्रमाणात उपल्ब्ध नव्हती, त्याकाळात ही प्रथा अस्तित्वात आली असावी. सुतक संपल्यावर निधनाचा शोक कमी झाला असल्याने पुनः आपल्या दिनक्रमाची सुरुवात करण्याचा संकेत प्राचीन काळी रूढ होता. दुखवटा पाळावाच पण जिवंत माणसाचे मनही पाहावे, व्यावहारिक दृष्टीकोन पण विचारात घेणे काळाची गरज आहे.

मैं : घरातील दुःखद प्रसंग किंवा बालकाच्या जन्मानंतर कुटुंबाला सावरण्यासाठी व विश्रांती मिळण्यासाठी वेळ देणे. यातच मुद्दाम घरी सुतक असताना कोण फिरायला जाणारे नसणारच.  शेजारच्या माणसासाठी आपण घरी थांबून साथ देणे योग्यच पण काही वेळा अपवाद असावेत. ते समजून घ्यावेत.

तू : खरंच काकू तितके जवळचे नसतील ते किंवा मन वळवण्याची त्यांची हि पद्धत असेल. गेलेला माणूस  काय माझ्या मागे रडा म्हणत नसेल तो हेच म्हणेल कि सगळे आनंदी राहा. 

तू : कोणतीही रूढी परंपरा पाळायचीच पण ती परिस्थितीप्रमाणे बदल करून केली तर काही हरकत नाही अश्या मताची मी पण आहे. नात्या नात्यांत यात फरक असणारच..

मैं : हो, माझे बाबा गेले त्यानंतर आम्ही सगळे आठवडाभर रोज एकत्र पॉट लॉग केला होता. तिघ  भाऊ दोन बहिणी बरका, पुढची पिढी काही होती काही नव्हती. बाबांच्या आठवणी काढून गप्पा मारून  सगळे रोज रात्री एकत्र होतो. नो रडारड आणि नो नकारात्मक विषय. त्यामुळे सुतक हि एक भयंकर गोष्ट आहे असा पुढच्या पिढीस वाटले नाही. तसेही जिवंत होते तोवर बाबां बरोबर भरपूर जगलोय आम्ही. शो मस्ट गो ऑन 

मैं : आज तुमच्या सगळ्यांशी या विषयावर चर्चा झाली आपोआपच नव नवीन दृष्टिकोन समजले.छान वाटलं.

तू : (निसर्ग पाहून मन मोहरून सगळे परत गाडीत बसलो.) तरुणाईने केली रील बघून मन दहा वर्षे मागे गेलं आणि  वाटलं कि किती छान आनंद साजरा करते हि तरुणाई! जो क्षण आहे तो पुरेपूर जगतात हे. मला आवडला भन्नाट... आनंदी राहावं, आनंद शोधावा, तो साजरा करावा आणि तो वाटावा तरच त्यात मजा आहे. 

तू : परफेक्ट, शेवटी, स्वतःला आनंद मिळतोय आणि त्यातून कुणाचं नुकसान होत नाही, तर त्या आनंदाकडे थोडं सकारात्मकपणे पाहायला काय हरकत आहे?

तू : क्या बात है!

मैं : बघा कि तुम्ही म्हणालात कि ती काकूंच्या दुःखात आहे तरी इथं कशी?... तर तीला पुढे जगताना आजचा तिचा स्वतःचा आनंद किती वर्ष उभारी देईल.

तू : अगदी बरोब्बर, तस्साच हि तरुणाई जो सहवास मिळतोय किंवा तो ती आखून जमावतेय,  तो आनंदून साजरा करतेय तो पण आयुष्यातला मोलाचा क्षण म्हटलं पाहिजे.

मैं : नवीन पद्धत स्वीकारणे म्हणजे जुन्या मूल्यांना विसरणे नव्हे. नाती, आपुलकी आणि आनंद जपून काळानुसार त्यांची अभिव्यक्ती बदलणे हेही जीवनाचाच एक भाग आहे.

तू : मस्त ! चला कार्ल लेणीचा पायथा आलाय, उतरा....

मैं : आजचा हा लोणावळ्याचा निसर्ग, तुमची विविध सुंदर मतं आणि अनोळखी असल्यानी कोणाची मन न दुखावता खूप काही समजलं.

तू : आज मला जेन झी ची पण मैत्री मिळालीय आणि पारंपरिक गाणी जोगवे म्हणणारी अनुभवी मैत्रीण पण मिळाली. 

मैं : आता पुढची ट्रिप पण एकत्र करूयात ग... मी लगेचच ग्रुप करते आपण टच मध्ये राहू...

लोणावळ्यातला मनांचा मेळावा भरला होता. आज लोणावळ्यानी मला खूप काही दिलं .

गौरी अनिरुद्ध पाठक

९९७०१६८०१४

२३.०८.२०२६

पंचमहाभूते महादेव यात्रा

पंचमहाभूते देवळं ही दक्षिण भारतातील महादेवाची पाच पवित्र तीर्थक्षेत्र आहेत. पाच तत्वांना समर्पित पाच देवळं जी निसर्गाच्या पाच घटकांशी निगडित आहेत.

पाच तत्वं पाच देवळं.

१) पृथ्वी: तामिळनाडूच्या कांचीपुरम येथे असलेल एकंबरेश्वर देऊळ हे या तत्वाशी निगडित आहे. येथील लिंग वाळूचे बनलेल असून ते स्थिरता आणि दृढतेच प्रतीक मानल जातं.

२) पाणी : तामिळनाडूच्या तिरुवनाइकावल येथे हे जल तत्वाच महादेवाच देऊळ आहे. जंबुकेश्वर देवळाच नाव आहे.  या शिवलिंगाभोवती एक भूमिगत पाणृयाचा झरा आहे, जो गर्भगृहाच्या आत वर येतो.

३) अग्नी : अरुणाचल टेकडीच्या पायथ्याशी असलेल हे तिरुवन्नमलाई येथील अरूणाचलेश्वर महादेव देऊळ आहे.

४) वायू : आंध्र प्रदेशातील श्रीकालहस्ती येथे असलेल श्रीकालहस्ती देऊळ. या देवळातील गर्भगृहातील ज्योतीची हालचाल वायूच्या अस्तित्वाच द्योदत आहे.

५) आकाश : तामिळनाडूतील चिदंबरम येथे असलेले थिल्लई नटराज देऊळ आकाश त्वं दर्शवतं. हे देऊळ चिदंबरम रहस्याच्या माध्यमातून निराकार अवकाश अशा आकाश तत्वाच प्रतिनिधित्व करतं.

सगळ्या देवळांना आपापली कथा आहे.  कैलासापासून ही पाच देवळं यात्रा कार्तिक स्वामीनी केली. त्यामुळे त्याला ं

प्राक्तन

प्राक्तन

प्राक्तनात आपण काय काय बघणार आहोत ते आहे. लिहताना वाचताना जितका अवघड शब्द तितकच अवघड त्याचा अर्थ, भवितव्य साठवणारा. आठवडा झाला मनात हा शब्द कुठतरी करवतीच्या पात्यानं लाकूड कापल्या सारखा कुरतडतोय.
आषाढी एकादशीला भगवान विष्णूंकडून भगवान महादेवाकडे सूत्र सोपवली गेली तोच हा दिवस. पहाटेपासूनच मन प्रसन्न होतं. सोमेश्वर देवळातला एकेक कोपरा अनुभवताना मधेच माहेरचा जुना वाडा आई बाबा सवंगडी आठवत होते.  तितक्यात एका मोलाच्या सवंगड्याचा निरोप आला, "काळानं वेळ गाठली गं, आई गेली रूपाली".... आषढीत गुंतलेल मन वार्याच्या वेगानं वैकुंठ गमनास निघालेल्या त्या स्त्री तत्वाकडे भिरभिरू लागलं. का धावले मी? ओढ होती ती, बंध होते ते... आपण आपल्या आयुष्यातली विविध स्वभावांतले आयुष्यातले हेलकावे खात झगडत जगलेली व्यक्ती जेव्हा आता दिसणार नाही समजत तेव्हा काळीज थरथरतं.  माणूस किती स्वार्थी नाही का हो? बरेच कंगोरे आहेत या वाक्याला.
आपण आपल्या मांसाचा गोळा जन्माला आला की तो लुसलुशीत जणुकाही परमेश्वराचा स्पर्श अनुभवतो ती आईपणाची भावना तत्क्षणी त्या मातेच्या आणि त्या लेकराच्या मनात आत आत नोंद होते. कालांतरान तीच भावना ऊतार वयातल्या आईच्या स्पर्शात जाणवते. हो हे मी अनुभवलय अनेकदा... हीच भावना आता एखाद माणूस कधीही अनुभवणार नाही ही नुसती कल्पनाच भयाण...
काळावर औषध नसतं, जो येतो तो जातोच, शरीर संपतं आत्मा तोच अनंत आहे. सगळ मान्य असलेली मी त्या सवंगड्यास समजवताना तोकडी पडले. "कालच भेटले ग संध्याकाळी तेव्हा पण माझीच काळजी होती तीला..". "लवकर जा, पाऊस जोरात आहे, रीक्षा मिळणार नाही." आपल्या पहिल्या श्वासापासून तीच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत प्रेम करणारी आईच! हे वाक्य खणखणीत जगत होते मी आज..
सलग काही वर्षे आम्ही तिघी मैत्रिणी आपल्या काळातले दिवस आठवणी ऊजागर कशा राहतील हे पाहण्यासाठी मातृदिनाच्या निमित्ताने तीघींच्या आई वडिलांना एकत्र घेऊन भेटत असल्याने आमची मे महिन्यात नुकतीच भेट झाली होती. नैतिक जबाबदाऱ्या पार पाडता पाडता माणूस किती पुरा पडणार.. पण तरी कुरकुरत न जगता मार्ग काढणे, जमेल तस जेवढ्यांना भेटता येईल तस भेटण हाच ऊत्तम पर्याय आहे.
जसे माझे बाबा गेल्यापासून जवळपास वर्षभर  माझ्या चालू घडामोडीबरोबरच त्यांच्या बरोबरच्या घडामोडी सतत मनात होत्या. तसच गेल्या १२ दिवसांत मी आमच्या तिघींच्या तसेच घरच्यांबरोबरच्या, लहानपणच्या अनेक आठवणींना उजाळा दिला जात होता.
भावनांचा कल्लोळ मनात माजला की तो पेनाचा पूल करून पानावर घ्यायचा म्हणजे मग मी वर्तमानात नीट जगू शकते. हे मला समजलय.
आमच्या आधीची पिढी... अनंत गोष्टी शिकवल्या, मनावर बिंबवल्या आमच्या मनावर.. कोटी कोटी धन्यवाद तर आहेतच पण अखंड ठणठणीत सहवास लाभावा हीच इच्छा आहे. ही खर तर स्वार्थी ईच्छा आहे पण ती पोकळी भरण्याच सामर्थ्य आमच्यात कमी आहे. कोणी काही म्हटल तरी जगाची रीत आई बापाशिवाय माहेरात जीव नाही. म्हणून ही वाक्यं के. बी. निकुंब यांची कोणाच्याही मनास भिडतीलच .. वादच नाही.. "घाल घाल पिंगा वाऱ्या माझ्या परसात, ..."
भावनाशीलता, सहनशीलता, चिकाटी, ध्यास असे अनेक गुण आम्हाला आमच्या आईकडून मिळाले. आम्ही भाग्यवान आहोत. पुरेपूर प्रमाणात आम्ही ते पुढच्या पिढीला देण्यासाठी रीते होतच आहोत...
ऊद्या तेरावा दिवस... काकूंना माझा मनापासून नमस्कार ... तुमच्या कडून शिकलेली तीळाची वडी आणि ऊकडीचे मोदक करताना तुमची अखंड आठवण येत राहील...
परमेश्वर सवंगड्यास धैर्य शक्ती प्रदान करोत आणि सर्व नीट पार पडो. माझा ऊद्या योग नाही.

काळजी घे. भेटूच.

तुझीच रूपाली

सळसळती तरुणाई

माझ्या कामाच्या प्रवासात अनेक प्रकारच्या प्रशिक्षणार्थींशी माझा संबंध आला. या काळात वेगवेगळ्या पिढ्यांमध्ये झालेले बदल मी जवळून पाहिले आहेत. या प्रशिक्षणार्थींचे वय जवळपास २३ किंवा २४ वर्षांचे असते. ऑफिसमध्ये कसे वागावे, कसे बोलावे, कसे बसावे, कामाच्या ठिकाणी कोणत्या गोष्टी करायला हव्यात, तसेच प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेण्यासाठी हे प्रशिक्षणार्थी येतात. ते येण्याआधीच त्यांचा अंदाज मला येऊ लागतो. अर्ज पाठवण्यापासून ते मुलाखतीला येण्यापर्यंतची त्यांची पद्धत, त्या वेळची देहबोली, प्रत्येक विभागाचे काम समजून घेण्याची त्यांची उत्सुकता या सगळ्या गोष्टी अनुभवातून समजायला लागतात. काळानुसार या मंडळींमध्ये झालेले आमूलाग्र बदल पाहून आज मला लिहावेसे वाटले. का? ते लवकरच समजेल.

कोरोनापूर्वीचा अनुभव

या काळातले प्रशिक्षणार्थी येतानाच “खूप काही शिकायचे आहे” या आनंदात असायचे. स्वतःचे भवितव्य कसे घडवायचे, याचा विचार करत ते वावरताना मी पाहिले आहे. मुलाखतीला येण्याआधी नम्रपणे फोन करून, “काय आणायचे? प्रक्रिया कशी असते?” असे विचारले जायचे. कॉलेजमध्ये शिकलेल्या गोष्टी प्रत्यक्ष कामात कशा वापरल्या जातात, हे पाहण्याची त्यांच्यात खूप उत्सुकता असायची. आपल्या वरिष्ठांचा आदर कसा करायचा, याची त्यांची पद्धत अतिशय सुंदर होती. त्यांना शिकून काहीतरी करायचे होतेच; पण त्यासाठी कष्ट करण्याची तयारीही त्यांच्या वागण्यात स्पष्ट दिसायची. “मला एखादे मॉडेल बनवायला द्या.” “काही काम असेल तर मला शिकवा.” असे प्रश्न ते स्वतःहून विचारायचे. इंटर्नशिप म्हणजे शिकण्याचा काळ आहे, याची पूर्ण जाणीव त्यांच्या वागण्यात शंभर टक्के दिसायची. स्टायपेंड किती मिळणार, हा प्रश्न विचारण्याचीही त्यावेळी फारशी हिम्मत नसायची. वेळ कोणतीही असो, बॉस गेल्याशिवाय ऑफिसमधून निघायचे नाही, हा इंटर्नसाठी जणू एक अलिखित नियमच होता आणि तो सांगावा लागायचा नाही त्यांना तो आपोआप समजलेला असायचा.

कोरोनानंतरचा अनुभव

कोरोनानंतर आलेली इंटर्नची फळी पाहिली की कधी कधी वाटते—बाप रे, सुपर आहे! पण  त्यांना असे वाटते की आपण आधीपासूनच बरेच काही कमावले आहे. जणू आपण नोकरीच करत आहोत आणि कंपनीच्या मालकाला आपलीच गरज आहे. मुलाखतीनंतर “अपडेटसाठी ३ ते ५ दिवसांत फोन करा” असे सांगितले, तरी त्यांना वाटते की आता कंपनीनेच आपल्याला फोन करायला हवा. कंपनीला तुम्ही इंटर्न म्हणून यावे, अशी गरज नाही किंवा नसते. इंटर्नशिपची गरज तुम्हाला आहे, याचे गांभीर्य अनेकांना अजिबात जाणवत नाही. या ९० किंवा १२० दिवसांत “मला काय मिळणार?” याची यादी त्यांना आधीपासून हवी असते. कॉलेजमध्ये शिकलेल्या गोष्टी प्रत्यक्षात करताना फरफट उडणारे अनेक जण मी पाहिले आहेत. मात्र, आपल्या हाताखालच्या लोकांकडून काम कसे करून घ्यायचे, हे त्यांना लगेच समजते; पण वरिष्ठांशी कसे बोलावे, कसे वागावे, याचे साधे मॅनर्स मात्र अनेकांकडे दिसत नाहीत. “मी शिकणार, स्वतःच्या पायावर उभा राहणार आणि आयुष्य एन्जॉय-चिल करणार,” या तोऱ्यात ते वावरताना दिसतात.“मी इंटर्न म्हणून येणार तर मला किती मिळणार?” यावर त्यांचा भर आधी असतो. वेळ संपली की सरळ घरी निघायच. बॉसला सांगणे, परवानगी घेणे किंवा विचारून जाणे—यापैकी काहीही आवश्यक वाटत नाही.

शेवटी एक विचार...

एकंदर विचार करता, काळ बदलतो, हे मान्य आहे. प्रत्येक पिढीची विचार करण्याची पद्धत वेगळी असते, हेही मान्य. पण या पिढीतील काही मुलांची भिड चेपलेली जाणवते. शिकताना आपण नम्र असतो, कारण अजून आपल्याला अनुभव नाही, हे स्वीकारण्यात काहीही कमीपणा नाही. उलट, “मला अजून शिकायचे आहे” ही जाणीवच आपल्याला पुढे घेऊन जाते. पण आजच्या काही तरुणांच्या दृष्टीने लाँग टर्म जॉब म्हणजे सहा महिने, हे जेव्हा मी ऐकलं तेवहाच समजून गेले कि या तरुणाईची जगण्याची व्याख्याच बदललेली आहे. किमान दोन वर्षे एखाद्या ठिकाणी काम करून आपण स्वतःला घडवतो, अनुभव घेतो, चुका करतो, त्या सुधारतो आणि मग पुढच्या संधीसाठी तयार होतो—ही व्याख्या आता चलतीत नाही.

मला यांची तक्रार अजिबात करायची नाहीये; पण यांचं वागणं काही केल्या पचनीही पडत नाहीये. कॉर्पोरेट जगतात असेच मातीचे गोळे गेले तर इमारत कशी उभी राहील? आणि उभी राहिलीच, तरी ती किती काळ टिकेल? खरं तर हे वाक्य माझ्या एका सहकाऱ्याने यापूर्वीही मला सांगितलं होतं; पण आजच्या परिस्थितीकडे पाहिल्यावर त्याचा अर्थ खऱ्या अर्थाने पटतोय.

कोरोनाच्या काळात योग्य आणि सक्षम शिक्षक न लाभल्यामुळे अर्थात परिस्थतीमुळेच कदाचित यांच्यावर ही वेळ आली असावी. हरकत नाही. काळ बदलतो, पिढ्या बदलतात, काम करण्याच्या पद्धती बदलतात. पण यात नुकसान कोणाचे आहे?

शेवटी त्यांचेच.

आणि हे त्यांना समजायला वेळ लागेल—

कदाचित अनुभव आल्यावर.

सौ. गौरी अनिरुद्ध पाठक

परंपरा, पिढ्या आणि परमात्मा

परंपरा, पिढ्या आणि परमात्मा

मला नेहमीच भारतीय परंपरा आणि संस्कृतीचा आदर आणि समर्थन करण आवडत आलय. शक्य तितक्या परंपरा आचरणात आणण्याचा मी प्रयत्न करतेच कारण माझ्या आधीच्या पिढ्यांनी घेतलेल्या निर्णयांवर आणि त्यांच्या अनुभवातून आलेल्या शहाणपणावर माझा विश्वास आहे. यापैकी अनेक मूल्यांचे पालन केल्यामुळे मला स्वतःला सकारात्मक परिणाम अनुभवायला मिळाले आहेत, आणि म्हणूनच आजही त्या परंपरांबद्दल माझ्या मनात आदर आहे. त्याच वेळी, पुढच्या पिढीवर याच परंपरा नियम म्हणून लादल्या जाव्यात अशा मताची मी अजिबात नाही. त्याऐवजी त्यांनी त्या परंपरांमागचा अर्थ समजून घ्यावा, त्यांचे महत्त्व अनुभवावे आणि मनापासून त्यांचे पालन करण्याची इच्छा स्वतःहून निर्माण व्हावी असे मला वाटते. काळ बदलतो, पिढ्या बदलतात आणि त्यामुळे पुढच्या पिढीच्या गरजेनुसार काही परंपरांमध्ये योग्य ते बदल किंवा सुधारणा गरजेच्या आहेत त्या होण्यात काहीही गैर नाही. मात्र, प्रथा आणि पद्धती मध्ये थोडा फार बदल झाला तरी त्यांच्या मुळाशी असलेली नैतिकता, संस्कार आणि मूल्ये आपण हलक्यात घेऊ नयेत, हे महत्त्वाचे आहे.

मी माझ्या माहेर सासरच्यांमुळे हे करू शकले, ते करण्यासाठी पोषक परिस्थिती मला लाभली, मी नशीबवान आहे हे पण मी मुद्दाम नमूद करेन. ज्यांना अशी पोषक परिस्थिती लाभली नाही तरी त्या हे करू शकत आहेत खर कौतुक त्यांच आहे. जे केल्याने आपल्याला छान अनुभव आले ते पुढील पिढीने पण करावे, गरजेपुरते बदल करूनच बर का! अस मला वाटतं. काहीच नाही तरी निदान सण, संस्कृती पद्धतींची माहिती तरी असावी.

पुढील पिढीला समजेल, महत्व पटेल, अस शास्त्रीय दृष्टीकोन ऊर्फ लाॅजिक वाचून मस्त वाटतं अस मला सांगितलं जात. ती माहिती मला पाठव मी पण पुढे पाठवते. एक दोन तर असे अनुभव आहेत की हे मराठीतल इंग्रजी मधे पाठव ते लवकर पचनी पडेल यांच्या. घ्या आता आणखी काय पावती हवी  आपण योग्य विचारधारेतून जातोय याची? 

 

याऊलट माझ्या पाठीमागे काही लोक माझ्याबद्दल नक्की मनात विचार करत असणार याची मला खात्री आहे (अनुभव आहेत गमतीदार) की, “दुसऱ्यांना सल्ला देणे सोपे असते; जेव्हा तेच स्वतःवर येईल, तेव्हा  समजेल." लोकांची अशी मतं आहेत, असणारच आहेत हेही मला माहीत आहे. प्रामाणिकपणे सांगायचे तर त्याचा मला त्रास होत नाही. समाजात वेगवेगळ्या प्रकारची विचारसरणीची माणसं आणि व्यक्तिमत्त्वे असतातच.  वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांबरोबर जगायला आपण शिकले पाहिजे. परिस्थितीने त्यांचे ते विचार असणार किंवा असावेत.

मात्र, कधी कधी मला एक प्रश्न पडतो— एखाद्या व्यक्तीला कोणत्याही कारणामुळे सकारात्मक योगदान देता येत नसेल, तर ते समजण्यासारखे आहे. पण जेव्हा आपल्या हातात सकारात्मक विचार आणि चांगली ऊर्जा इतरांपर्यंत पोहोचवण्याची संधी असते, तेव्हा आपण ती नक्कीच वापरायला हवी नाही का?  अशी माणस नाही का जगात कान्हाजी?

असा सगळा विचार विषयांचा गुंता मी आज मांडला. निखळ मनानं मांडला, कोणाबद्दल ही रोष नाही अशा मनान पानावर ऊतरवला. भविष्यात माझ्याबरोबर काय होईल? कस होईल? अजिबात विचार नाही आला कारण ते बघून घेणारा जो आहे त्मायाच्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. आणि कान्हाजींनी संध्याकाळी एक सुंदर अनुभव दिला तो असा-

संध्याकाळी मस्त ७०-८० वयाच जोडपं भेटलं. कुठाय पत्ता? काय लिहतेयस सद्ध्या? सहज हक्काची वाक्यं. अहाहा ! काय भाग्यवंत वाटलं. "काकू चालूय काहीतरी टुकूटुकू." मग आज नागपंचमी नैवैद्य काय असतो यावर चर्चा झाली. माझी हाताची रंगलेली मेहेंदी दाखवून झाली. काकू म्हटल्या आता आम्ही या सगळ्यातून विरक्ती घेतलीय. "बरोबर आहे." मी म्हटल काकूंना. तर काका म्हणतात "मधे मधे भेटत रहा गं. पालकाच बी आणलय घेऊन जा." "हो हो चला मी पळते म्हटल आज पुरी करायची असते." जेवढ जमेल तेवढ मी करते पुढच पुढे बघू. तत्क्षणी काकु म्हटल्या, "करशील करशील आणि पुढची पिढी काय नाही म्हणेल तुला तुमच्या सारखीच उत्साही मिळणार नाही कशावरून? नक्की ती नशिबवानच तुमच्या नशिबात असणारे" अवाक झाले मी काय सांगू.. सकाळी च कान्हाजींना प्रश्न विचारला आणि संध्याकाळी त्यांनी माणूस पेरला की ऊत्तरासकट वाटेवर! 

अहो याची देही याची डोळा म्हणजे हेच का ते?

जय श्रीकृष्ण

Tradition, Generations & The Divine

I deeply respect Indian traditions and the wisdom passed down through generations. I believe traditions should not be imposed on the next generation as rules, but understood, experienced, and embraced with meaning. Customs may evolve with time, but the values, ethics and संस्कार at their core should remain.

I also feel fortunate to have had an environment that supported me in practising many of these traditions. And if we can pass on even a little of that wisdom and positivity to the next generation, why not?

Today, I wondered: when we have the opportunity to spread positive thoughts and good energy, shouldn’t we choose to do so?

I am quite sure that there are people who think about me behind my back, perhaps saying, “It is easy to give advice to others; when the same situation happens to her, she will understand. We are here to see” like that. I have had enough amusing experiences to know that such opinions exist—and they probably always will. Honestly, though, they do not bother me.

There are all kinds of people and personalities in society, each with their own way of thinking. We have to learn to live with different perspectives. Their circumstances may have shaped the way they think, and I understand that.

But sometimes, I find myself wondering about one thing. If, for whatever reason, a person is unable to make a positive contribution, that is understandable. But when we have an opportunity to share positive thoughts, kindness, and good energy with others, shouldn’t we make the most of it? Aren’t there more people in this world who can choose to do that, Kanha ji?

Today, I simply put this whole tangle of thoughts into words. I expressed them with a pure heart, without anger or resentment toward anyone.

And while writing all this, I did not once worry about what the future holds for me, or what will happen to me tomorrow. I have absolutely no anxiety about it, because I have complete faith in the One who is watching over everything "My Kanhaji".

And then, this evening, Kanha ji gave me a beautiful experience—and it was this:

And then, in the evening, I met a beautiful 70–80-year-old couple. We spoke about traditions, Nag Panchami and life. As I was leaving, the auntie smiled and said, “You will do it. And who knows, the next generation may be just as enthusiastic as you. They will be fortunate to have you.”

I was speechless.

A question in the morning… and by evening, Kanha ji had planted a person on my path with the answer.

Maybe this is what “Yachi Dehi, Yachi Dola” truly means. ❤️

Jai Shri Krishna. 🙏

Moral: We may not control people’s opinions, but we can always choose to leave positivity wherever we go.